Akta wizytacyjne parafii Jarocin przeprowadzone przez Kaspra Hapa w 1610 r.
Miasto Jarocin.
Ma [ono] kościół parafialny murowany pw. Świętej Maryi i św. Marcina, konsekrowany, jak wynika z rocznicy konsekracji, którą obchodzi się w I niedzielę po święcie św. Jedenastu Tysięcy Dziewic. Prawo patronatu [należy do] wszystkich dziedziców na Jarocinie. Kościół jest zamknięty sklepieniem. Jego ściany nie za dobrze zostały oczyszczone z kurzu. Okna wymagają odnowienia. Pośrodku wizerunek Chrystusa. Lampa pusta, świecznik wiszący żelazny, instrument muzyczny czyli regale, posadzka ułożona z cegieł, drzwi troje, z których jednych nigdy się nie otwiera, wszystkie zaś bardzo dobrze zamykane.
Cyborium kamienne, usytuowane w przyciągającym uwagę narożniku, lecz za ołtarzem wielkim, przy lewej ścianie, dobrze zamykane, z żelaznymi kratkami, wewnątrz zaś drewniane. Ma dwa naczyńka, jedno duże, drugie małe. Duże srebrne w kształcie wieżyczki, w którym puszka również srebrna wraz ze srebrnym kubeczkiem do ablucji i wraz z czystym woreczkiem, w którym [znajduje się] Najświętszy Sakrament, który odnawia się1 raz w tygodniu, i zanosi się [Go] do chorych z tymże naczyńkiem. Małe zaś [naczyńko jest] miedziane, w którym tylko woreczek z Najświętszym Sakramentem i kubeczek do ablucji, również miedziany, zaś w tymże naczyńku pozostawia się [Go] w cyborium do adoracji. Jest lampa. Chrismale2 cynowe przechowuje się w tymże cyborium z olejami z roku bieżącego, przywiezionymi z Poznania.
Chrzcielnica kamienna, dobrze zamykana, przykryta dwiema drewnianymi pokrywami, jedną kulistą, a drugą ostro zakończoną, okryta czystym obrusem, zaś w środku ma naczynie spiżowe, niepobielane, w którym znajduje się woda czysta i przejrzysta. Ma obie3 księgi metrykalne od roku 1589, lecz nie spisano ich we właściwej formie. Reszta jest tam lepsza.
Pięć ołtarzy murowanych, wszystkie niekonsekrowane, wszystkie nakryte trzema obrusami i antependiami, zgodnie z potrzebą. Wszystkie mają portatyle, ale nie wszystkie są całe4. Dwa mają pęknięte deseczki5, których również [tu] nie używają. Pozostałe całe, ale bez znaków konsekracji, z wyjątkiem jednego w ołtarzu wielkim, który – jak wynika z napisów – jest cały i konsekrowany.
Wyposażenie ołtarzy. Najpierw korporały 4, palek 5, puryfikaterze 2. Welon czerwony z prostego jedwabiu. Welon żółty z tego samego materiału. Trzeci niebieski z atłasu. Bursa jedna czerwona z kamchy, od spodu [?] zielona, z prostego jedwabiu. Druga z jedwabiu adamaszkowego również czerwonego, od spodu również z zielonego jedwabiu.
Chleb6 świeży i nieskazitelny. Mąkę nań zbiera się czasem, obchodząc parafię7. Wino trzyma zapach i smak, ale nie [jest] zbyt czyste.
Trzy pary ampułek cynowych i jedna srebrna. Sześć dzwonków. Dwie pary świeczników z cyny, a jeden z miedzi. Żelazne formy do wypieku chleba. Dwa dzbany cynowe: jeden większy, drugi mniejszy. Dwie misy miedziane: jedna większa, druga mniejsza. Cztery kociołki na wodę święconą i inny użytek. Kadzielnica miedziana. Para lichtarzy.
Zakrystia murowana oraz druga z niej, również sklepiona. Obie zamykane. Posadzka ułożona z cegieł. Okna zaopatrzone w żelazne kratki. Drzwi dwoje: do pierwszej zakrystii jedne żelazne i drugie drewniane, do drugiej tylko żelazne.
Ma takie srebro:
Najpierw monstrancję całą pozłacaną, lecz ze stopą spiżową [?] pozłacaną, na której 4 drobiny kryształu. Nadto krzyż cały pozłacany słusznej wielkości, z niepewnymi relikwiami. Nadto krzyż mniejszy, pozłacany nie w całości, z niepotwierdzonymi relikwiami. Nadto pacyfikał okrągły, również z niepewnymi relikwiami. Nadto kielich, cały wraz z pateną pozłacany. Nadto kielich pozłacany w połowie a patena cała, który został oddany w zastaw w 14 grzywnach ze wsi Siedlemin. Nadto 6 kielichów srebrnych z patenami w pokrowcach [?], wszystkie pozłacane. Nadto 2 srebrne ampułki nie całkiem pozłacane.
Ornaty. Najpierw biały z jedwabiu adamaszkowego ze stułą i manipularzem. Nadto z tej samej tkaniny z haftowanym krzyżem, ze stułą i manipularzem. Nadto czerwone. Pierwszy ze złotego sukna przetykanego czerwonym, równym jedwabiem, ze stułą i manipularzem. Drugi z kosmatego jedwabiu z haftowanym krzyżem, stułą i manipularzem. Trzeci z jedwabiu kosmatego zdobnego w kwiaty, z haftowanym krzyżem, stułą i manipularzem. Czwarty z jedwabiu kosmatego zdobnego w kwiaty, z haftowanym krzyżem, stułą i manipularzem. Zielony z jedwabiu adamaszkowego, ze stułą i manipularzem. Drugi [zielony] z kamchy zdobnej w kwiaty, z haftowanym krzyżem, stułą i manipularzem. Trzeci z kosmatego, zdobnego w kwiaty jedwabiu z haftowanym krzyżem, stułą i manipularzem. Czerwony z kosmatego, zdobnego w kwiaty jedwabiu z haftowanym krzyżem, stułą i manipularzem. Czarny z kamlotu, nie zdobionego w kwiaty. Czarny z kosmatego jedwabiu. Oba ze stułą i manipularzem.
Para dalmatyk czerwona z kamlotu zdobnego w kwiaty, bez stuł. Druga para małych [dalmatyk] dla chłopców z sukna złotego, kosmatego, przetykanego jedwabiem. Pierwsza kapa z procedeli czerwonej z pozłacaną kulką. Druga z płótna żółtego, zdobionego kolorem czerwonym, z kryształową kulką. Dwie pary [kap] dla chłopców czerwone, z wełnianej tkaniny.
Antependia. Pierwsze z jedwabiu adamaszkowego, zdobione kolorem białym, czerwonym, zielonym i błękitnym. Drugie z prostego, równego jedwabiu czyli półatłasia koloru zielonego. Trzecie z tej samej tkaniny, koloru czerwonego i zielonego. Czwarte z tej samej tkaniny i tego samego koloru. Piąte z procedeli czerwonej. Szóste i siódme z jedwabiu szalonego8, koloru zielonego i czerwonego. Ósme z półatłasia koloru zielonego i czerwonego.
Alb 11, humerałów 10, cingula 2, komż dużych 4, małych 7.
Obrusów 26, tuwalni czworobocznych 8, ręczników 12, chust ozdobnych na kije dwie. Welony na monstrancję: jeden biały z prostego jedwabiu, drugi z tafty złotej9, trzeci z prostego jedwabiu, żółty. Rąbek jedwabny. Welon na duży pulpit, malowany na płótnie. Welon na ambonę z białego płótna, jeden [!10] siatkowy, trzeci z czarnym jedwabiem. Welonów na małe pulpity 5, z tkanin różnych ale nie jedwabnych. Zasłona wielkopostna przez środek świątyni czarna. Pięć [zasłon] z malowanego płótna czyli kołderki. Zasłony na grób brak. Para chorągwi z jedwabiu adamaszkowego. Druga z czerwonego, zdobnego w kwiaty kamlotu. Trzecia z czerwonego muchajeru. Mała para [?] z czerwonego muchajeru.
Nie ma żadnych dochodów poza składkami i legatami. Niegdyś dano panu Matyjaszkowi11 pieniądze, 30 złotych, za które dał kwartę12 roli, z której płacą 2 złote. Witrykusi skarżą się, że dochód z nich mógłby być wyższy, lecz pani Komorska zabrania.
Księgi kościelne. Mszał rzymski, drugi poznański stary, następny [?] krakowski. Agenda gnieźnieńska Phazae13. Nadto Biblia. Nadto kazania Stolicy Apostolskiej przeciw wiklefistom14 na ławce na żelaznym łańcuchu. Nadto była15 Biblia Polska, lecz [została] zabrana przez pana i zaginęła. Graduał. Antyfonarz pergaminowy stary bez dodatku. Psałterze dwa papierowe podarte.
Dochody ks. plebana Pawła Mchowskiego. Ustanowiony kanonicznie i wyświęcony zgodnie z prawem. Za uposażenie ma role: najpierw 3 łany według zwyczajnej miary, w owej części. Nadto 4 staje ról od strony Koźmina, legowanych przez jakiegoś mieszczanina, którego nazwisko nie jest znane. Nadto ogród na końcu tej roli. Był tam plac na stodołę z obszaru, który zabrała pani Komorska i darowała panu Tomaszowi celnikowi. Nadto czwarty grosz od cła, który biorą panowie, a ks. pleban ma za to przywilej i zatwierdzenie Królewskiej Mości. Nadto staw przy ogrodzie, który również zabrali panowie. Nadto z Przygodzic 4 grzywny czynszu. Nadto z Witaszyc 7 grzywien i połowę [grzywny] czynszu. Nadto dziesięcinę z 2 folwarków w Jarocinie, której nie dostaje. Ma też meszne w mieście z 12 łanów i 3 kwart, a z każdej kwarty 7 trzeciaków zgodnie ze starym zwyczajem. Nadto z przedmieścia Bogusław dostawał niegdyś [pleban] meszne z 26 łanów, lecz teraz wcale, gdyż role te obrócono na folwarki panów. Znajdują się tam również 3 ufundowane ołtarze, lecz mocno zaniedbane. Nie można rozróżnić, które czynsze, klejnoty czy szaty do nich [należą]. To jedno wiadomo, iż są tam 3 łany ról na te ołtarze, lecz obecnie użytkują je16 panowie.
Jest tam też przytułek dla nieznanej liczby ubogich, który ma za uposażenie 2 kwarty roli, ponadto utrzymują się z jałmużny.
Tamże kaplica pod wezwaniem Św. Ducha, i miała swego prepozyta oraz na jego utrzymanie. Brak dokumentu17 o uposażeniu. Jeśli zaś zamieszka tam jakiś kapłan, będzie mieszkać z łaski, teraz zaś [kaplica] wakuje.
Pleban płaci wikaremu 10 grzywien, bakałarzowi 2 grzywny. Dzwonnikowi płacą witrykusi po 12 gr, organiście po 3 zł. Posługi18 należy odnotować <gdyż sprawuje się je bardzo niedbale>. Grunty domu altarystów [są] opustoszałe.
1Poprzez spożycie hostii.
2Naczynie do przechowywania poświęconego oleju lub Krzyżma.
3Tj. ochrzczonych i zaślubionych.
4Tj. pozbawione wad, zdatne do użytku.
5Zawierające relikwie.
6Hostie.
7Dosłownie: żebrze się od drzwi do drzwi.
8Szalon robiono z wełny.
9Nieczytelny dopisek: półatłasie [?].
10Pewnie miało być: drugi.
11Matiaszek.
121/4 łanu.
13Latynizacja jakiegoś nazwiska? Osobna książka? Przymiotnik wielkanocny (łac. Phase)?
14Zwolennikom Jana Wiklifa.
15Poprawiłem z błędnego: były.
16Tj. łany.
17Lub: zeznania.
18Lub: nabożeństwa, liturgie.
Źródło:
Akta wizytacyjne pochodzą ze zbiorów Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu, Acta Visitationum, sygn. AV 4, k. 107-109. Tekst przetłumaczono z języka łacińskiego.
