Jarocin

Portal historyczny

 

Architektura nazistowska kojarzona jest przede wszystkim z monumentalnymi realizacjami Berlina, Monachium i Norymbergii. Warto jednak pamiętać, że spektakularne realizacje planowano również poza największymi miastami, a w czasie wojny projektowanie stało się ważnym orężem w walce o nadanie niemieckiego charakteru opanowanym terenom II Rzeczpospolitej.

W pierwszej kolejności germanizacji zostały poddane ziemie bezpośrednio wcielone do III Rzeszy – w tym tzw. Kraj Warty. W kontekście tego terenu warto przytoczyć wypowiedź jednego z niemieckich architektów – Gerda Luersa: Wielki i rozległy jest nasz kraj. Niemieckie oblicze zyska on nie tyle jednak poprzez panowanie, także nie przez niemiecki pług, ale dopiero wówczas, gdy ten wielki rozległy kraj ukształtujemy za pomocą budynków, kiedy będziemy budować niemieckie miasta i wsie, kiedy mieszkańcy tego kraju wkroczą do wspaniałych budowli wspólnoty, by tu sławić dzieła wiecznej niemieckiej kultury, kiedy wspaniałe budynki politycznego przywództwa i siły obok dumnych pomników niemieckiej techniki będą świadczyły o potędze Rzeszy (Gerd Luers, Baugestaltung als politische Aufgabe, „Wartheland” 1941).

Za sprawą architektów stopniowo wcielano w życie powyższe wytyczne – zarówno poprzez przebudowę istniejących obiektów, jak i budowę nowych. Niemieckie plany sięgały daleko w przyszłość, o czym świadczy plan miasta zachowany w zbiorach Muzeum Regionalnego w Jarocinie. Największymi zmianami w przestrzeni miasta było wprowadzenie reprezentacyjnego placu przy dworcu oraz budowa ogromnego osiedla mieszkalnego na południowym krańcu Jarocina, przeznaczonego dla pracowników niemieckich kolei. W rezultacie nic z tych planów nie zostało zrealizowane. Charakterystyczne domy mieszkalne powstały jedynie jako uzupełnienie istniejącej zabudowy. Do dzisiaj stoją one przy ulicach Moniuszki (Walter von Plettenbergstrasse), Poznańskiej (Posenerstrasse) oraz Paderewskiego (Bismarckstrasse). Z kolei niemieckie urzędy były lokowane w obiektach już wcześniej pełniących te same funkcje, jak ratusz, bądź też w budynkach mieszkalnych przystosowanych do nowych funkcji. Gestapo miało swoją siedzibę w domu przy ul. Kościuszki 17, natomiast Służba Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst – SD) w probostwie przy kościele pw. św. Marcina. Jeszcze do niedawna kamienica, która była siedzibą tzw. Niemieckiego Frontu Pracy (Deutsches Arbeitsfront), miała na fasadzie dekoracje przedstawiające rzemieślników różnych zawodów.

Często organizowano konkursy architektoniczne. Miały one ważne znaczenie propagandowe, bowiem ich wyniki były publikowane w prasie codziennej i fachowej. Prezentowane projekty miały świadczyć o rzekomej sprawnej organizacji niemieckiej władzy oraz jej osiągnięciach. Równocześnie konkursy te miały zachęcać architektów pochodzących z tzw. „rdzennych” terenów Rzeszy do podejmowania pracy na nowo zdobytych terenach.

Jednym z najczęściej promowanych na łamach prasy był konkurs na przebudowę rynku w Jarocinie. Prawdopodobnie do jego ogłoszenia przyczynił się niemiecki starosta – Peter Orłowski, przybyły do Jarocina z Wrocławia. Do udziału w zmaganiach konkursowych dopuszczeni byli wyłącznie architekci zarejestrowani w Warthegau oraz jednostkach administracyjnych, w których znalazły się przedwojenne polskie ziemie: Gau Schlesien, Gau Pommern, Gau Danzig-Westpreussen, Gau Ostpreussen.

Jak głosił opis konkursu: Jarocin ma 13 000 mieszkańców. Rynek stanowi obecnie centrum miasta oraz centrum komunikacji. Wprawdzie w generalnym planie przebudowy Jarocina przewidziano budowę nowego centrum, jednak dzisiejszy rynek wraz z ratuszem nie stracą swojej funkcji. Z tego też względu powinny zostać poddane przebudowie zarówno pierzeje rynku, jak i sam ratusz, tak aby widoki domów tworzyły architektoniczną i przestrzenną całość z obecną bądź przekształconą bryłą ratusza, pasującą do wschodnioniemieckiego małego miasta. (Umgestaltung des Markplatzes in Jarotschin und Erweiterung des Rathauses, „Baugilde”, H. 32/33, 1941).

Zgłoszone prace w istocie odnosiły się do tych wytycznych. Spośród licznych zgłoszeń jury konkursu wybrało trzy najlepsze. Zwycięski projekt należał do Wolframa Vogela z Poznania, drugie miejsce uzyskali ex aequo Paul Lemmel z Berlina i Siegfried Wolf z Wrocławia, zaś trzecia nagroda trafiła do Hansa Schäfera z Osterode.

We wszystkich wyróżnionych pracach, ale także tych nienagrodzonych, ratusz miał zyskać nowy, wyższy dach. Tym samym bryła budynku zyskiwała bardziej monumentalny wydźwięk. Jedynie w zwycięskiej pracy Vogela miały zostać zlikwidowane charakterystyczne arkady w strefie przyziemia.

Podobne rozwiązania pojawiły się także w zakresie nowego ukształtowania pierzei rynku. Każdy z architektów zaproponował wyrównanie wysokości kamienic, wyrównanie gzymsów oraz wprowadzenie ujednoliconych otworów okiennych i drzwiowych. Na zachowanych rysunkach widać wyraźnie, że architekci starali się uzyskać postulowaną w wytycznych konkursu „architektoniczną i przestrzenną całość”, a zarazem nadać rynkowi w Jarocinie „niemiecki” wydźwięk.

Na tym tle wyróżniała się jedynie praca nieznanego architekta (być może Konrada Sasse). Stworzył on niezwykle efektowne rysunki z monumentalnym ratuszem, podwyższonym o dodatkowe piętro i dodaną wysoką wieżą. Na osi wieży znalazł się balkon dla wygłaszania przemówień i wielki nazistowski orzeł. W odmienny sposób niż inni zaaranżował także samą przestrzeń wokół ratusza. Od strony dzisiejszego głównego wejścia umieścił pomnik z fontanną, a samą powierzchnię rynku wypełnił dużymi płytami, dodającymi tej przestrzeni reprezentacyjnego charakteru. Na rysunkach widzimy w jaki sposób miała się przedstawiać w codziennym życiu miasta, z niemieckimi mieszkańcami. W fantazyjnej wizji na pierwszym planie widać dwie postaci kobiece w szykownych strojach.

Takie i inne wizje, choć pozostały jedynie na papierze, pełniły niezwykle istotną rolę w promowaniu niemieckiej kultury na wschodzie. Prasowa propaganda na temat architektury miała służyć przekonaniu niemieckiej ludności przesiedlonej na te tereny, że będą one niemieckie już po wsze czasy. Kilka lat później okazało się, że te papierowe wizje nie mają wiele wspólnego z rzeczywistością. Pozostały jednak nieliczne zrealizowane fragmenty ogromnych planów w postaci domów mieszkalnych. Do dziś wyraźnie odróżniają się w przestrzeni miasta.

Autor: dr Aleksandra Paradowska, Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu

Bibliografia:
Gutschow N., Ordnungswahn: Architekten planen im “eigendeutschen” Osten 1939-1945, Berlin 2001.
Paradowska A., „Wyjątkowe zadania” na „nowym niemieckim Wschodzie”. Nazistowska urbanistyka i architektura w Kraju Warty jako element okupacji polskich terenów podczas drugiej wojny światowej, w: „Fikcyjna rzeczywistość”. Codzienność, światy przeżywane i pamięć niemieckiej okupacji w Polsce”, red. A. Wolff-Powęska, R. Traba, K. Woniak, Berlin 2016, s. 133-158.

Twórca projektu Twórca
Partnerzy
Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin
Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin

Kategorie tematyczne