Jarocin

Portal historyczny

Referendum ludowe, 30 czerwca 1946 r. Źródło: Internet

 

Głosowanie referendalne

Samo głosowanie ludowe na terenie powiatu jarocińskiego przebiegało spokojnie. Jedynie w Lubomierzu pod wpływem naporu ludzi przewrócony został dowódca ochrony lokalu. W wyniku tego zdarzenia jeden z żołnierzy oddał ostrzegawczy strzał w powietrze. Miało to istotny wpływ na frekwencję w tym obwodzie, która okazała się jedną z najniższych. Sam obwód w dniu głosowania poddawano sześciokrotnej kontroli. Trzykrotnie z wizytacją przybył tam sam kierownik PUBP w Jarocinie, dwukrotnie pojawił się Instruktor Powiatowego PPR oraz Starosta Powiatowy. Władze musiały uznać sytuację w Lubomierzu za poważną, ponieważ bardzo duża część mieszkańców obwodu odmówiła głosowania. Komisja referendalna w Lubomierzu okazała się wyjątkowo pechowa. Dnia 1 lipca podczas transportu z Pleszewa do punktu zbiorczego w Jarocinie kart do głosowania, samochód z członkami komisji, instruktorem głosowania i funkcjonariuszem UB uderzył w drzewo. W wyniku tego wypadku śmierć poniósł przewodniczący komisji referendalnej Franciszek Klimecki.

Jak można było głosować?

Głosowanie referendalne rozpoczęło się o 700 rano i trwało nieprzerwanie do 2100. W przypadku oddania głosów przez wszystkich uprawnionych w danym obwodzie głosowanie można było uznać za zakończone. W lokalu przez cały okres głosowania musiał przebywać przewodniczący lub jego zastępca oraz co najmniej dwóch członków komisji. Karty do głosowania miały kolor biały, uniwersalny dla całej Polski, koperty natomiast różniły się kolorami w zależności od obwodu. Głosujący po otrzymaniu koperty i karty dopisywał przy każdym z trzech pytań odpowiedź TAK lub NIE. Przyjęto jeszcze dwa warianty oddawania głosów. Głosujący mógł postawić krzyżyk przy którymś z pytań. Oznaczało to również odpowiedź TAK, natomiast postawiona kreska odpowiedź NIE. Karty niewypełniane traktowane były jako karty z trzema odpowiedziami na TAK. Możliwość zamieszczania kresek i krzyżyków w ogromny sposób ułatwiała fałszowanie wyników poprzez zamienianie poziomej kreski na krzyżyk. Już na pierwszy rzut oka widać, że występowała w tej materii wyjątkowa dowolność.

Prawdziwe, utajnione przez władzę komunistyczną wyniki referendum

Poniżej prezentuję zestawienie prawdziwych, niepublikowanych wcześniej przez komunistów wyników głosowania ludowego z 30 czerwca 1946 r. w powiecie jarocińskim. Zostały one utajnione przez komunistyczne służby specjalne w 1946 r. i umieszczone w archiwum. Do wiadomości publicznej zostały podane zupełnie inne dane, niż te poniżej, oczywiście korzystne dla komunistów. W poniższym zestawieniu mogą pojawić się „błędy” wynikające z niechlujności funkcjonariuszy bezpieki, niewielu z nich miało pokończone więcej niż pięć klas szkoły powszechnej. Nie przywiązywano także zbytniej wagi do drobnych przesunięć, nie to było przecież istotą referendum. Miano poznać orientacyjne nastroje społeczeństwa, a poniżej prezentowane wyniki nigdy nie miały ujrzeć światła dziennego. Panował także potworny chaos, a członkowie aparatu referendalnego mieli jedynie do pomocy… liczydła.

Obwód Nr Uprawnieni do głosowania frekwencja Ilość oddanych głosów, w tym nieważnych Pyt. I TAK Pyt. II TAK Pyt. III TAK
Pyt. I NIE Pyt. II NIE Pyt. III NIE
Jarocin 1 2323

82,6%

1920

54

260 711 1644
1606 1155 222
Jarocin 2 2507

81,0%

2032

42

271 738 1791
1720 1253 200
Jarocin 3 2130

81,4%

1735

39

215 689 1528
1481 1007 168
Jarocin 4 1307

85,0%

1112

41

128 379 854
448 697 222
Wilkowyja 5 1578

95,0%

1500

11

103 494 1340
1386 995 149
Mieszków 6 1940

95,7%

1858

31

93 637 1537
1734 1190 290
Siedlemin 7 1964

94,9%

1865

39

155 847 1516
1671 979 310
Witaszyce 8 1779

100%

1779

10

180 708 1583
1532 1004 129
Jaraczewo 9 1680

90,1%

1514

14

173 336 1123
1327 1164 377
Góra 10 1475

97,1%

1433

32

115 337 1401
1286 1064
Rusko 11 1325

91,8%

1217

221

104 661 1076
972 415
Boguszyn 12 1697

95,3%

1618

41

95 542 1339
1479 1032 237
Nowe Miasto 13 1918

98,1%

1883

25

230 924 1774
1629 933 84
Żerków 14 2054

98%

2013

b. d.

b. d. b. d. b. d.
b. d. b. d. b. d.
Antonin 15 1672

97,5%

1631

22

156 488 1265
1475 1143 366
Ludwinów 16 1416

97,3%

1378

11

110 586 119
1257 781 172
Kotlin 17 2165

92,7%

2008

4

154 536 1995
1850 1468 9
Racendów 18 2007

96,1%

1929

25

273 733 1390
1624 1174 518
Pleszew 19 1371

85,9%

1179

9

212 299 1169
956 873 6
Pleszew 20 1258

93,0%

1171

9

129 192 783
1042 979 388
Pleszew 21 1768 b. d.

b. d.

b. d. b. d. b. d.
b. d. b. d. b. d.
Pleszew 22 b. d. b. d.

b. d.

b. d. b. d. b. d.
b. d. b. d. b. d.
Zawidowice 23 1477

99,7%

1474

24

163 316 1306
1313 1157 95
Kowalew 24 1417

99,8%

1415

7

166 360 1272
1242 1048 554
Dobra Nadzieja 25 1024

95,3%

976

85

132 353 551
759 538 340
Lubomierz 26 1629

85,4%

1392

20

242 576 943
1145 811 445
Czermin 27 1619

99,8%

1617

66

162 419 837
1355 1084 654
Wieczyn 28 1642

95,9%

1576

50

233 529 885
1299 996 638
Gołuchów 29 2317

96,5%

2237

23

179 830 1496
2035 1384 718
Kuchary 30 b. d b. d.

b. d.

b. d. b. d. b. d.
b. d. b. d. b. d.

 

Podane w powyższej tabeli dane są ponad wszelką wątpliwość wiarygodne i są autentycznymi, zanotowanymi wynikami głosowania referendalnego z terenu powiatu jarocińskiego. Bezpieka szykując się do fałszerstwa chciała poznać faktyczny stopień poparcia, dlatego materiał zachowany w IPN jest niezwykle cenny i przełomowy. Zestawienia wyników dla 26 obwodów z 30 wypełniał funkcjonariusz UB na podstawie danych dostarczonych mu przez przewodniczącego lub członków komisji referendalnej. On sam nie mógł być obecny podczas liczenia głosów, dlatego na tym etapie, jeżeli doszło do fałszerstwa, miało ono ograniczony zasięg. Faktyczne wyniki referendum znane były także członkom komisji, w tym zasiadających w nich członkom PSL.

Interpretując wyniki referendum z terenu powiatu jarocińskiego, oparłem się na danych z 26 obwodów, które ponad wszelką wątpliwość są wiarygodne. Niestety na tym etapie badań nie udało się zweryfikować danych dotyczących dwóch obwodów w Pleszewie i jednego w Kucharach. Jedynie w Żerkowie znana jest liczba uprawnionych do głosowania oraz frekwencja. Na tej podstawie udało się ustalić, że do wyborów w tym obwodzie poszło 2054 osób. W całym powiecie uprawnionych do głosowania na podstawie danych z 27 komisji było prawie 46 691 osób.

W głosowaniu w 27 obwodach wzięło udział 43 492 osób, co stanowi 93,14% uprawnionych do głosowania mieszkańców powiatu jarocińskiego w tych komisjach. Znając dane głosowania 26 z 30 obwodów, przedstawione wyniki w odniesieniu do wszystkich obwodów są prawdopodobne na 86,6%. Z bardzo dużym prawdopodobieństwem należy również stwierdzić, że frekwencja oscylowała zdecydowanie powyżej 90%. Sami funkcjonariusze UB nie mieli powodu do fałszowania wyników referendum w sprawozdaniach do swoich przełożonych, zważywszy na fakt, że są one bardzo niekorzystne dla PPR.

Wyniki referendum ludowego z dnia 30 czerwca 1946 r. (dane pochodzą z 26 z 30 obwodów powiatu jarocińskiego)

Pytanie I Pytanie II Pytanie III
TAK TAK TAK
4433 (11,06%) 14 220 (35,07%) 32 517 (81,68%)
NIE NIE NIE
35 623 (88,93%) 26 324 (64,92%) 7 291 (18,31%)

 

Interpretacja wyników pochodzących z 26 obwodów głosowania na 30

Dane przedstawione w powyższej tabeli dopełniają obraz klęski partii komunistycznej. Przed referendum PSL, chcąc zademonstrować swój odmienny program, apelowało do mieszkańców o głosowanie na pierwsze pytanie dotyczące zniesienia Senatu NIE. Zapewne w innych okolicznościach politycznych ludowcy poparliby je w tym kształcie. Na pytanie o zniesienie Wyższej Izby Parlamentu, NIE w całym powiecie jarocińskim zakreśliło ponad 35 623 osób, co stanowi 88,93% wszystkich głosujących. Apel PPR o głosowanie na TAK posłuchało zaledwie 4433 mieszkańców powiatu (11,06%). Odpowiedzi na dwa pozostałe pytania miały mniejsze znaczenie polityczne. Warto jedynie zauważyć, że na drugie pytanie również prawie dwukrotnie więcej osób odpowiedziało NIE, natomiast na trzecie, na które do głosowania przecząco nawoływały środowiska związane z Narodowymi Siłami Zbrojnymi, NIE wskazało 18,31% mieszkańców. Realne poparcie dla reżimu komunistycznego na terenie powiatu jarocińskiego oscylowało w połowie 1946 r. zapewne poniżej 10%, ponieważ wynik zdobyty w referendum uzyskano głównie dzięki przymusowi i terrorowi. Poparcie na takim poziomie było zatem niewystarczające do przeprowadzenia rewolucyjnych zmian proponowanych przez PPR. Zapewne dane ze wszystkich  30 komisji niewiele różniły się od tych dostępnych.

Działalność UB w Jarocinie podczas akcji referendalnej

UB w pełni kontrolowało przebieg głosowania referendalnego. Każdy członek komisji był poddany pisemnej charakterystyce, która miała wykazać jego przydatność lub nieprzydatność dla bezpieki w zapowiadanych wyborach do Sejmu, a także wskazać przynależność partyjną i sympatie polityczne. Członkowie bezpartyjni, mimo niekiedy dużej sympatii dla partii Mikołajczyka, byli bardzo ostrożni w swoich poczynaniach z uwagi na ciągłą obecność w lokalu wyborczym funkcjonariusza UB, który skrzętnie notował ich antysystemową działalność. Nie wolno było notować wyników głosowania, ale wielu członków mimo zakazu sporządziło takie dane. Miało to zapobiec ewentualnym wyciekom prawdziwych danych z obwodów. Chcąc przeciwdziałać tym praktykom, w zarządzie wojewódzkim PSL w Poznaniu utworzono Biuro Prac Referendum, które miało zbierać prawdziwe i niesfałszowane wyniki referendum. Do dnia dzisiejszego zachowały się dane PSL z kilku komisji referendalnych z terenu powiatu. To także bardzo ważne źródło.

Na terenie Jarocina bezpośrednio za głosowanie referendalne odpowiedzialni byli m.in. funkcjonariusze UB Józef Nowakowski oraz Jan Basiński. Wymienieni w swoich sprawozdaniach sporządzili charakterystykę każdego z obwodów, interesując się głównie strukturą społeczną i zawodową członków komisji. Raporty zawierały między innymi takie stwierdzenia: „Elementy antydemokratyczne, bandy – żadne. Ulotek antydemokratycznych PSL-u nie było. Ogólny przebieg głosowania ludowego był spokojny. Aresztowań nie było. O godz. 2100 zakończono głosowanie.

Za ochronę lokali wyborczych odpowiadał 4. pułk Czołgów Ciężkich, który w tym czasie stacjonował w Jarocinie, oraz funkcjonariusze MO i ORMO. Oprócz ochrony lokali, w których odbywało się referendum, wojsko wykorzystywano do zadań propagandowych. W lokalu nr 3 służbę pełnił jeden oficer i dwóch wartowników oraz jeden funkcjonariusz MO. Była to tzw. „ochrona obwodu”, która w dniach poprzedzających głosowanie aktywnie agitowała za głosowaniem na 3 x TAK. Jan Basiński sam stwierdził: Obowiązki [członkowie ochrony – przyp. autora] spełniali bardzo sumiennie ochoczo a przede wszystkim odnosili się do obywateli bardzo grzecznie. Byli to żołnierze o dość wysokiej inteligencji i czysto zapatrywań demokratycznych. W lokalu nr 5 w Wilkowyi ochronę stanowiło czterech żołnierzy, w tym jeden oficer, dwóch funkcjonariuszy MO, trzech ORMO i jeden UB, podobnie było w Mieszkowie i w większości pozostałych lokali.

Sposobem, dzięki któremu UB orientowało się w nastrojach społecznych i upodobaniach politycznych, było pozyskiwanie agentów i informatorów wśród członków komisji wyborczych. Przykładowo w obwodzie nr 13 w Nowym Mieście poufnym informatorem UB był sam przewodniczący, wywodzący się z PPS oraz członek PPR, w Żerkowie z UB współpracował również przewodniczący (PPR), w Ludwinowie UB pozyskał dwóch informatorów, w tym przewodniczącego (PPR). Sytuacja, gdzie przewodniczący był na kontakcie poufnym z UB jako informator, była w większości przypadków oczywista, tak było również w obwodzie nr 18 w Racendowie, gdzie dwie osoby podające się za bezpartyjne i jedna jako członek PPR zostały dzięki doniesieniom agenturalnym rozpracowane jako sympatycy PSL.

Ustaleni przeze mnie funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa nadzorujący na terenie powiatu jarocińskiego referendum ludowe.

Imię i nazwisko Urząd Bezpieczeństwa Kontrolowany obwód
Stanisław Sikorski PUBP w Jarocinie nr 5
Jan Basiński PUBP w Jarocinie nr 3
Józef Nowakowski PUBP w Jarocinie nr 1
Stanisław Boruta Ref. gm. Jaraczewo nr 6
Stanisław Dybalski Ref. gm. Żerków nr 8
Stanisław Bobowicz PUBP w Jarocinie nr 10
Mieczysław Wesołek PUBP w Jarocinie nr 11
Józef Klarzyński PUBP w Jarocinie nr 12
Andrzej Jakubowski PUBP w Jarocinie nr 13
Zygmunt Kozłowski PUBP w Jarocinie nr 14
Jan Skowroń PUBP w Jarocinie nr 16
Franciszek Jankowiak PUBP w Jarocinie nr 17
Michał Sobczak PUBP w Jarocinie nr 25
Jerzy Minnicki PUBP w Jarocinie nr 26
Piotr Marjański PUBP w Jarocinie nr 29

 

Podsumowanie

Wszystkie ugrupowania opozycyjne uważały, że głosowanie ludowe jest jednym wielkim oszustwem mającym odwrócić uwagę od dramatycznej sytuacji panującej w Polsce, a także ma na celu przełożenie terminu wyborów do Sejmu Ustawodawczego. W rzeczywistości tak było. Dla mieszkańców Jarocina i powiatu jarocińskiego najważniejsze jest, że światło dzienne ujrzały prawdziwe wyniki referendum ludowego z 30 czerwca 1946 r. W ten sposób można z całą stanowczością obalić „mit założycielski” partii komunistycznej na tym terenie. Z oddanych głosów wynika bowiem jednoznacznie, że strona niepodległościowa, reprezentowana przez PSL, uzyskała ok. 88,93% głosów. Na partie skupione w Bloku Demokratycznym (PPR, PPS, SL, SD, SP) padło zaledwie 11,06% głosów. Czy takie było faktyczne poparcie dla komunistów? Śmiem twierdzić, że jeszcze mniejsze. W ten oto sposób systematycznie przejmowali oni władzę, początkowo uzurpując sobie prawo do niej poprzez samodzielny wybór burmistrza Jarocina, starosty itd., a w późniejszych miesiącach fałszując kolejno wyniki do referendum ludowego, a później do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r. W następnym artykule porównam wyniki referendum ludowego zanotowane przez członków PSL zasiadających w komisjach referendalnych, funkcjonariuszy UB oraz te podane oficjalne.

Autor: Tomasz Cieślak ©

Bibliografia:
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.
Osękowski C., Referendum 30 czerwca 1946 roku w Polsce, Warszawa 2000.
Referendum z 30 czerwca 1946 roku w województwie poznańskim w dokumentach UB. Wybór źródeł, wybór i oprac. A. Chmielewska-Metka, T. Cieślak, P. Drzymała, W. Makuch, P. Orzechowski, A. Pawlicki, Poznań 2015.
Z polityki terroru. Głosowanie ludowe z 30 czerwca 1946 r. w raportach Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Wybór dokumentów, oprac. T. Kisielewski, M. Strzelecki, Bydgoszcz 2000.

Twórca projektu Twórca
Partnerzy
Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin
Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin Jarocin

Kategorie tematyczne